Komunikadu Imprensa
N0 . ____/P/AAE-UNTL/IX/2015
I. Intródusaun
Repúblika Demokrátika Timor-Leste katak,
Estadu ida-ne’ebé demokrátiku, soberanu, ukun-an no ida-mesak, harii hosi povu
nia hakarak no iha respeitu ba dignidade ema moris idaidak nian. Estadu nia
objetivu fundamentál sira mak, harii sosiedade ida-ne’ebé hatúr iha justisa
sosiál, hodi hakiak sidadaun sira-nia moris di’ak ba isin no ba klamár, haburas
relasaun di’ak no harosan (kooperasaun) ho povu no ho estadu hotuhotu hodi promove
dezenvolvimentu ida ne’ebé nakait kabeer ba setór oioin no fahe loloos produtu
nasionál nian ba garante biban no leet ne’ebé hanesan ba sidadaun tomak. Universalidade
no igualdade katak, Sidadaun
hotu-hotu hanesan iha lei nia oin, no mós iha direitu no obrigasaun hanesan,
tanba ne’e labele halo diskriminasaun. Nune’e mós Sidadaun hotu-hotu iha direitu atu la
simu no reziste hasoru orden eh lei
ne’ebé la tuir konstituisaun haruka hodi ofende nia direitu, liberdade no
garantia fundamentál sira.
Konstituisaun
RDTL, artigu 92o hatúr definisaun konabá Parlamentu Nasionál mak
órgaun soberania Repúblika Timór-Leste nian ne’ebé reprezenta ema Timór-oan
tomak, iha kbiit atu halo lei, atu fiskaliza no atu halo desizaun polítika.
Nune’e mós iha artigu 95o /2/j & k) fo kompeténsia ba aprova
deputadu sira nia Estatutu no Titulár sira-nia Estatutu iha Estadu nia organizasaun.
Bazeia ba kbiit konstitusionál abstratu iha leten mak, Parlamentu Nasionál aprova Lei No 5/2004 konabá Estatutu
Deputadu sira, nakait ba lei ne’e mensiona, Subvensaun inkapasidade, subvensaun mensál no aplikável enkuantu
inkapasidade fizika, Pensaun
sobrevivénsia no Pensaun mensál
vitalísia. Atu reforsa no klarifika loloos sira nia estautu, mak PN aprova tán Lei No 1/2007, Pensaun Mensál Vitalísia Deputadu
sira nia no nia Regalias sira seluk. Lei ne’e iha artigu 30 /1 mós
atribui ba sira ne’ebé ho estatutu eh tutulár ba assume funsaun sira hanesan; Prezidente repúblika, Membru governu,
Deputadu, Magistradu judisiál, Magistradu ministériu públiku, Provedór de direitos
humanos e justisa, Embaixadór & Jestór públiku ou dirigente de institutu
públiku.
Besik
ona dekade ida, entidade Timor-Leste tomak sempre kestiona no preokupa,
relasiona ho prezensa lei Pensaun Viatlisía. Iha tinan 2007, bainhira PN aprova
lei refere, iha tempu ne’e kedan hetán reasaun hosi Universitáriu/Akadémiku
sira atravéz asaun pasifika, inklui krítika hosi Sosiedade sivil, Relijiozu no
povu baibain tanba konsidera Lei ne’e sei kria degradasaun sosiál no ekonómiku,
mak ikus mai bele monstra estratifikasaun sosiál entre ukun-nain ho nia povu
rasik.
II. Analiza
situasaun sosíu ekonomia povu
Timor-Leste nian, kabe ba Lei Pensaun Mensál vitalísia
Presiza
rekoñese katak, rezisténsia kolektiva povu Timor-Leste nia hodi luta ba ukun
rasik-án, lori tempu naruk, signifika, atu atinji vitória ne’e, obstakllu no dezafiu
barak mak ita ultrapasa ona ba libertasaun pátria no povu Maubere. Povu
Timor-Leste orgullu ho rezultadu ne’ebé konkista liu hosi didikasaun no espritu
heroismu povu Timor-Leste nian, ba hapara esplorasaun hosi estadu koloniálizmu
durante tinan 450, no invazaun durante
tinan 24. Iha ita nia konstituisaun RDTL Artigu 60 Objetivu estadu
nian oinsá atu lori moris di’ak ba povu hodi hatúr justisa sosiál ne’ebé hanesan
ba ema hotu. Timor-Leste restaura nia ukun rasik-án iha sekúlu 21, ita nia rekursu sira sei mukit
hela, mak husu ba entidade estadu nian tomak iha obrigasaun atu konsidera pontu
sira tuir mai ne’e;
1.
Konsidera
mós katak, Timor-Leste núdar País foun ne’ebé foin mak afirma
nia independénsia loloos, tantu presiza meus no rekursu barak hodi luta ba prosesu
libertasaun povu no harii dezemvolvimentu ida ne’ebé ekilibriu no sustentável,
2.
Konsidera rekursu mina rai de’it mak bele
reprezenta 80% hodi finansia Orsamentu Jerál Estadu tinan-tinan, enkuantu ita
sedauk iha rekursu alternativa seluk hodi garante dezemvolvimentu nasionál,
3.
Taxa esplorasaun mina & gas iha tasi Timor,
parte posu Bayu Undang, Elang Kakatua,
Laminaria & Kitan menus ba
bebeik, enkuantu posu mina iha Greater
Sunrise tama hela iha zona disputa,
4.
Ita nia fundu petrolíferu ne’ebé depozita iha
rai-liur ho montante $. 16,8 billioes, enkuantu situasaun real hatudu katak,
investimentu setór privadu iha Timor-Leste sei depende tomak ba investimentu
hosi setór públiku,
5.
Povu Timor-Leste maioria 80% mak moris ho
profisaun agrikultór, sira nia rendimentu mediu kada loron $. 0,50 centavus,
sira nia poder kompra merkadu laiha, maibé núdar sidadaun sira nafatin kumpri
dever hodi selu taxa eletrisidade, bee mós…nsst..,
enkuantu eis membru órgaun soberanu no titulár orgaun kompativel sira seluk
livre hosi taxa,
6.
Nesesidade
báziku maioria sei depende hela ba nasaun importadór sira, enkuantu sistema agrikultura
iha Timor-Leste sei moris ho subsistensia,
7.
Artigu 11o Konstituisaun RDTL fó valór ba rezisténsia
sira, ne’e koalia klaru, enkuantu artigu 95o /2/j & k, sobre estatutu deputadu
no titular sira nia koalia abstrata de’it. Nune’e valór pensaun ba veteranu
sira ne’ebé kategória 24 anos $. 500 dolar kada fulan, enkuantu pensaun ba eis
deputadu/titulár orgaun soberania kontinua simu sira nia saláriu báziku 100%,
inklui nia direitu regalia sira.
III. Problema
Lei N0
1/2007 sobre Pensaun Mensál Vitalísia Deputadu
sira no nia Regalia sira, ne’ebé
durante ne’e públiku kestiona, tanba konsidera katak Lei refere sei la
benefisia maioria povu inklui sai obstaklu ba futuru konstrusaun nasaun no
estadu. Problema íntimu ne’ebé iha Lei ne’e mak, liu-liu iha artigu sira hanesan tuir mai ne’e;
Artigo 1º
Pensão mensal vitalícia
1.
Os deputados têm direito a uma pensão mensal vitalícia igual a
100% do vencimento desde que tenham exercido o cargo, em efectividade de
funções, durante 42 meses, consecutivos ou interpolados, mediante apresentação
de requerimento ao presidente do parlamento.
2.
Para efeitos de contagem de tempo de exercício de funções é
considerado o tempo de exercício do mandato de deputado à assembleia
constituinte.
3.
Não são consideradas as ajudas de custo ou outras regalias
inerentes ao exercício das funções.
Artigo 2º
Transmissão do
direito à pensão
Em caso de morte do beneficiário da pensão mensal vitalícia
conferida pelo artigo 1º, o respectivo montante transmite-se ao cônjuge
sobrevivo ou aos descendentes menores ou incapazes, ou aos ascendentes a seu cargo.
Artigo 4º
Outras regalia
Os ex-titulares do cargo de deputado ao parlamento nacional com
direito à pensão mensal vitalícia usufruem das seguintes regalias:
a)
Direito a assistência médica dentro e, sempre que for
con-siderada necessária, fora do pais, neste caso, com prévio parecer médico;
b)
Direito a importar uma viatura para uso pessoal, sem paga-mento
de taxas aduaneiras e outras imposições fiscais sobre as importações;
c)
Direito a importar todo o material necessário para a constru-ção
de uma residência privada, com isenção de taxas adua-neiras e outras imposições
fiscais sobre as importações;
d)
Direito a livre-trânsito e a passaporte diplomático, incluindo
cônjuge e descendentes a cargo, nas suas deslocações, dentro e fora do país;
e)
Cartão de identidade de ex-deputado do parlamento nacio-nal.
Artigo 5º
Subsídio de
reintegração
1.
Os deputados que não tenham exercido as suas funções por um
período igual ou superior a 6 meses, mas inferior a 42 meses, tem direito a um
subsídio de reintegração, equivalente a 100% do vencimento correspondente a um
ano.
2.
O direito ao subsídio de reintegração tem efeito no dia
ime-diato ao de cessação de exercício de funções.
IV. Proposta ba revizaun
Ita nia Konstituisaun RDTL, artigu 490
/1 hateten, Sidadaun hotu-hotu iha direitu no devér atu kontribui ba
defeza independénsia, soberania no integridade territóriu nasaun nian, ne’e
katak parte kontribuisaun ida hodi evita instabilidade sosiál, ekonomika & polítika
iha futuru. Ho nune’e, ami universitáriu Timor-Leste iha biban ida ne’e hato’o
ami nia proposta ba PN atu halo “Alteração / Revisão” ba Lei N0
1/2007. Ami nia proposta ba revizaun nian mak hanesan;
Haktuir konteúdu Lei N0
1/2007, artigu 1 (Pensão mensal vitalícia)
Proposta
1.
Ex-Deputadu sira iha nia direitu atu
hetan pensaun mensál vitalísia ho valór 20% hosi nia saláriu baziku, bainhira
ezerse ona funsaun durante períodu ida kompletu,
2.
Deputadu ne’ebé remata ona nia mandatu
iha lejislatura no fizikamente idade produtivu hela labele hetán pensaun,
3.
Deputadu ne’ebé remata ona nia mandatu
iha lejislatura no ikus mai halo servisu seluk hanesan asesor iha institusaun
estadu nian, proibídiu atu simu osan fatin rua hosi fontes ida.
Haktuir konteúdu Lei N0 1/2007, artigu 20
(Transmissão do direito à pensão)
Proposta
Iha
kazu ne’ebé relasaun ho mate, mak benefisiariu pensaun mensál vitalísia ne’ebé
hateten ona iha artigu 10, sei transmite ba úniku erdeiru hanesan nia
kaben ne’ebé sei moris eh nia oan ho idade menor eh defisiente.
Haktuir konteúdu Lei N0
1/2007, artigu 40 (Outras regalia)
Proposta
1. Direitu Regalias bele aplika de’it ba
titulár órgaun seberania sira hanesan Prezidente Repúblika, Prezidente
Parlamentu Nasionál, Primeru Ministru & Prezidente Tribunal Rekursu,
2. Titulár órgaun seberanu sei goja nia
diretu regalias, hanesan;
a.
Diretu
ba tratamentu saúde iha rai-laran no rai-liur (esklui nia familia)
b.
Direitu
livre tranzitu no pasaporte diplomátiku iha rai-laran no rai-liur, iha nia
dezlokasaun, (esklui nia familia)
c.
Direitu
iha kartaun identidade ex-deputadu
parlamentu Nasionál nian,
Haktuir konteúdu Lei N0 1/2007, artigu 50
(Subsídio de reintegração)
Proposta
1.
Deputadu
ne’ebé ezerse nia funsaun liu hosi tinan ida (1) no menus hosi tinan lima (5),
iha direitu atu hetan nia subsidiu reintegrasaun ho valór 20% vensimentu
korresponde ba tinan ida,
2.
Direitu
ba hetán nia subsidiu reintegrasaun la haree ba nia idade eh funsaun seluk ruma
ne’ebé nia assume fali.
Ita nia Konstituisaun RDTL Artigu
480 loke dalan ba Sidadaun hotu-hotu iha direitu atu aprezenta
petisaun, kesar no reklamasaun, mesak-mesak eh iha grupu, ba órgaun
soberania sira, eh ba autoridade selu-seluk atu defende sira-nia direitu eh ba
interese ema hotu nian. Nune’e mós iha konstituisaun RDTL Artigu 420 (Liberdade
reuniaun no manifestasaun nian), insisti ba órgaun soberanu estadu Timor-Leste nia hanesan
tuir mai ne’e:
1.
Husu
ba PN, urjentemente atu halo alterasaun
ba revizaun Lei N0 1/2007, iha semana ne’e nia laran, pelu-menus
konsidera ami nia proposta sira ne’ebé haktuir ona iha leten,
2.
Insiste
ba deputadu bankada Parlamentár CNRT, FRETILIN, PD & Frente Mudanca, atu
ita boot sira hatúr interese povu no nasaun nia ás liu hosi imi nia interese
individuál, atu nune’e bele kumpri idak-idak nia kompromisu iha ne’ebé halao
ona iha kampaña eleitorál iha tinan 2012,
3.
Ejize
ba Sr. Prezidente Repúblika atu kumpri ita bo’ot nia promesa iha kampaña
prezidensiál ne’ebé hateten katak, karik ita boot eleitu mak sei halakon Lei
pensaun Vitalísia,
4.
Husu
ba Sr. ex-Prezidente Repúblika, Kayrala
Xanana Gusmao (atuál prezidente CNRT) núdar promulgadór no Sr.
ex-prezidente PN, Fransisco Guterres
Lu-Olo (atuál prezidente Fretilin), núdar Aprovadór ba Lei ne’e, atu bele fo orientasaun ba bankada parlamentár rua
(2) iha PN hodi halo lalais alterasaun ba lei refere.
Karik, laiha
resposta pozitivu hosi órgaun soberanu Timor-Leste, liuliu ba Parlamentu
Nasionál, mak
ami universitariu Timor-Leste prontu atu ofrese ami nia vida hodi mantein no
enfrenta kualker risku ba defende interese povu maubere nian, atravez asaun
pasifika.
Ba
ita nia servisu hamotuk, hodi halo alterasaun ba Lei N0 1/2007,
lahaluha, ami hato’o obrigadu wa’in.
Viva
RDTL……..!!!
Viva
Povu Maubere……..!!!
Viva
Universitáriu Timor-Leste……..!!!
Abaixu
Lei Pensaun Vitalísia ……..!!!
Dili,
___ Setembru 2015
Porta-vóz
Faustino Soares
Presidente Assosiaun Akadémika
Estudante UNTL
Hetán
Apoia hosi Presidente Assosiaun Akadémika Estudante nível fakuldade sira;
1. Faculdade Agrikultura __________________________ ________________
2. Faculdade de Direito __________________________ ________________
3. Faculdade Educação, Arte
e Humanidade __________________________ ________________
4. Faculdade Economia e Gestão __________________________ ________________
5. Faculdade Engenharia __________________________ ________________
6. Faculdade Ciencias Sociais __________________________ ________________
7. Faculdade de Medicina __________________________ ________________
8. Escola Superior Filosofia da UNTL __________________________ ________________
Petisaun ne’e sei
hato’o ba;
1. Prezidente
da repúblika
2. Prezidente
Parlamentu Nasionál
3. Primeiru
Ministru
4. Prezidente
Tribunal Rekursu
·Kay Rala
Xanana Gusmao
·Fransisco
Guterres “Lu-Olo”
·Arkivu